देशको सुरक्षा स्थिति कमजोर हुँदै गएको हो ?
- यो समस्या हाम्रोमा मात्र होइन विश्वभरि नै छ । सन् १९९० पछिको समयलाई हेर्ने हो भने खासगरी तेस्रो मुलुकहरु आन्तरिक द्वन्द्वमा फसेका छन् । त्यो पनि क्षेत्रीय धर्म र जातजातिको विषयलाई लिएर । थोरैमात्रामा अन्तरराज्य द्वन्द्व भएका छन् । आतंककारी गतिविधि पनि भएका छन् ।
आन्तरिक कारण पनि होला ?
- आन्तरिक कारण पनि छन् । सन् १९९० पछि नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता एकदम बढ्यो । यसैबीचमा असोज १८ को कदमभन्दा अगाडि १९ वटा सरकार परिवर्तन भए । त्यही बीचमा २०५२ फागुनदेखि माओवादीले सशस्त्र युद्ध सुरु गर् यो । जसले सुरक्षामा अर्को जोखिम देखायो ।
सुरक्षा कमजोर हुनुको कारण ?
- जबसम्म मुलुकमा राजनीतिक स्थिरता कायम हुँदैन तबसम्म मुलुक सुरक्षित हुन सक्दैन । जुनसुकै मुलुकको राष्ट्रिय सुरक्षामा यो एउटा प्रमुख समस्याको रुपमा रहिआएको छ । सोही कारण आजसम्म पनि संवैधानिक आयोग प्रमुखविहीन छन् ।
राजनीतिक अस्थिरतामात्र हो ?
- हामी वैदेशिक सहयोगमा भरपर्छ बेरोजगार छौं । अझैसम्म पनि भौतिक पूर्वाधारको विकास भएको छैन । सुरक्षा र प्रजातन्त्रको लागि राज्यको संरचना बलियो हुनुपर्छ त्यो हुनसकेको छैन । बाह्रबुँदे समझदारीदेखि आजसम्म आइपुग्दा सात राजनीतिक पार्टी र माओवादीबीचमा सम्झौता भयो तर अरु पक्षलाई पाखा लगाउने काम भयो । आफूहरुबीच सहमति भयो भन्दैमा मुलुकलाई धर्मनिरपेक्ष घोषणा गरियो । तराईमा ढाकाटोपी लगाएर हिँड्न सक्ने अवस्था छैन । तराईमा एक सय १७ भन्दा बढी सशस्त्र समूहको उत्पत्ति भएको हो ।
सुरक्षाकर्मी दोषी छैनन् ?
- मेरो मतलब प्रहरी दोषी छैन ऊ चोखो छ भन्ने होइन । उसका पनि कमजोरीहरु छन् । राज्यका अंगहरु बनाउने चलाउने त सरकार हो । नेपाल प्रहरी पनि एउटा तत्व हो ।
जमिम शाह हत्या प्रकरणमा प्रहरी मुछिए नि ?
- संसारको कुनै न कुनै पेसा वा क्षेत्रमा त्यस्ता व्यक्तिहरु हुन्छन् जो पदीय मर्यादा र दायित्वभन्दा बाहिर जान्छन् । यदि त्यस्तो भएको प्रमाण फेला परेमा कारबाही हुन्छ । भारतमा पनि बहालवाला कर्णेलहरुले आतंककारीहरुसँग सम्बन्ध राखॆका प्रमाण फेला परेको थियो । यस्ता अपराधी सबैतिर हुन्छन् ।
त्यो कत्तिको खतरा हुन्छ ?
- खतरा त हुन्छ नै । सूचना चुहिने अभिलेख गायब हुने मुद्दा कमजोर बनाउने कारबाहीमा ढिलासुस्ती गर्ने अपराधी भगाउनेजस्ता कार्य सम्बन्धित अधिकारीहरुबाट हुनसक्छ । त्यसैले त मैले भनें सबैको अभिलेख राख्न जरुरी छ । यसले सुरक्षालाई मात्र होइन समग्र राज्यलाई नै फाइदा गर्छ ।
सुरक्षा दरिलो बनाउन के गर्नुपर्छ ?
- पहिलो त राजनीतिक सहमतिमा स्थिरता कायम गर्नुपर् यो । दोस्रो राजनीतिको नाममा अपराध गर्नेलाई दण्डित गर्नुपर् यो तेस्रो अपराधलाई राजनीतिकरण गर्नु भएन । प्रहरीको सवालमा नेपाली सेनाजस्तो नियमावली हुनुपर् यो । सक्षम प्रहरीलाई जिम्मेवारी दिनुपर् यो तेरो मेरो भन्नु भएन । जापान तथा बेलायतका प्रहरीलाई गृह मन्त्रालयले हेर्दैन त्यहाँ मल्टिपल कमिसन हुन्छ त्यसमा अपोजिसन एक्सपोर्ट आर्थिक विज्ञहरु पनि बसेका हुन्छन् । त्यो सिस्टम यहाँ लागू गराउनु जरुरी छ । थ्रेट एनालाइसिस को आधारमा सुरक्षा दिनुपर् यो ।
खुला सीमा कति दोषी छ ?
- खुला सिमानाले त त्यतिमात्र होइन डिस्ट्रावलाईजेजको प्रोसेसको भूमिका छ । ुइन्टर लिजिएस र हामर््रोनियकु गर्ने खालको आयोगहरु केन्द्रदेखि तल्लो तहसम्म बन्नुपर्छ । खासगरी हाम्रो मुलुकको दक्षिण भेगका नेपालीहरुलाई त्यसमा सहभागी गराउनुपर्छ ।
सीमा सुरक्षाबल थप्नुपर्दैन ?
- सीमा सुरक्षाबलमात्र होइन सबैको नेटवर्क बनाउनुपर्छ त्यो पनि जनसहभागितामा आधारित भएर । सीमावर्ती इलाकाका मानिसलाई यो हाम्रो राष्ट्रको भूमि हो भन्ने महसुस गराउन सक्नुपर् यो । त्यो उदाहरण नवलपरासीको सुस्ता दाङको कोइलावासमा देखियो । राज्यले विद्यालय अस्पताल प्रहरी आदिको उपस्थित गराउन सक्नुपर्छ ।
भारतले एयरमास्रल राख्न पाउनुपर्छ ?
- दुवै पक्षले राख्न पाउने सहमति भयो भने त्यसमा सोच्न सकिन्छ । तर एयरमास्रल एकपक्षीय हुँदैन । त्यो गर्नु पनि हुँदैन । यो इन्टरनेसनल कानुनको कन्टेन्टभित्र आउँछ ।
सुपुदर्गी सन्धिमा पनि भारतले दबाब दिइरहेको छ ?
- यसमा दुईवटा कुरा छ । पहिलो नेपाल र भारतका बीचमा मात्र हुने हो भने स्वीकारयोग्य हो । दोस्रो तेस्रो देशको पनि हो भने त्यो उचित हुँदैन । त्यो अप्ठ्यारो हुन्छ किनभने त्यसले अरु देशसँग भएको सम्बन्ध बिगार्न सक्छ ।
लडाकुलाई सेना समायोजन गर्दा के असर पर्छ ?
- द्वन्द्वकालमा पनि माओवादीका मानिसहरु प्रहरीमा प्रवेश गरेको र तिनीहरु फर्केर उता तालिम दिन गएको बुझिन आयो । त्यसैले राजनीतिक सहमति भए पनि समूहमा समायोजन गर्न मिल्दैन । यो उदाहरण विश्वमा कहीँ पनि छैन । यदि यो गराइयो भने भोलि तराईको आउलान् पूर्वी पहाडको आउलान् त्यो संस्कार नै बस्न सक्छ । व्यक्तिगत रुपमा प्रवेश गराउन सकिन्छ ।
माथिल्ला पदमा मात्र गर्नुहुँदैन भनिन्छ नि ?
- तपाईले देशको लागि धेरै काम गर्नुभएको होला योगदान दिनुभएको पनि होला तर त्यसो भन्दैमा जर्नेल त तपाई बन्नुहुन्न नि ! किनभने त्यसको आपुनै प्रकि्रयाहरु छन् । तालिम लिएकै हुनुपुर् यो । एउटा पूर्वी जर्मनी र पश्चिम जर्मनीकै उदाहरण लिऊँ जब बर्लिन पर्खाल ढल्यो र एकीकरण भयो तब पूर्वी जर्मनीका कसैलाई पनि पुूल कर्णेलभन्दा माथि लगिएन । गएका पनि सबै इन्डिभिजुअल बेसिसमा गए । जबकि ती सबै तालिमप्राप्त सैनिकहरु थिए ।
संविधान र समायोजन सँगसँगै भनेका छन् नि ?
- यो त संविधानसभाको निर्वाचनभन्दा अगाडि नै समायोजन गरिसक्नुपर्दथ्यो । त्यो नगर्दा चुनावमा के भयो त्यो तपाई हामी सबैलाई थाहा छ । हतियार देखाएरै संविधान बनाउने हो भने माओवादीलाई सम्पूर्ण कुरा सुम्पिए हुन्छ ।