कवि काङमाङ नरेशको बाह्रौँ एकल कविता वाचन युकेको आशफोर्डमा हुने

लन्डन — कविता सुनाउनका लागि भीड चाहिँदैन, एउटा सच्चा मन भए पुग्छ भन्ने प्रमाणित गरेका कवि हुन् — नरेश काङमाङ राई।

नेपालका ११ वटा फरक-फरक ठाउँमा, ११ पटक एक्लै मञ्चमा उभिएर, एक्लै कविता सुनाएर, एक्लै दर्शकको मन जितेर फर्किएका कवि अब बेलायतको मञ्चमा उभिँदैछन्।

इकोच अफ पर्वत (Echoes of Parbat) को आयोजनामा २२ नोभेम्बर २०२६, आइतबार दिउँसो १३:०० बजे, गोडिन्टन भिलेज हल, लाउडन वे, एसफोर्ड, केन्ट, TN23 3JJ मा उहाँको भव्य एकल कविता वाचन हुँदैछ।

यस विशेष साँझमा म्युजिसियन, गायक तथा संगीतका साधक वीर चन्द्र राई उर्फ वि.सि. राईले गीटारको धुनबाट कवितालाई अझ जीवन्त बनाउनुहुनेछ। कविता र संगीतको यो संगमले आशफोर्डलाई एक दिनका लागि भोजपुरको नागी, धरानको बजार, युद्दभुमिको मैदान र ईलामको डाँडा बनाउने छ।

यो कार्यक्रम केवल एउटा वाचन होइन। यो ११ वटा मञ्चको यात्राको १२ औं अध्याय हो।

११ मञ्च, एउटै यात्रा

नेपालमा एकल कविता वाचन गर्नु चानचुने आँट होइन। सामूहिक कार्यक्रममा ५ मिनेट कविता सुनाउनु र दुई घण्टा एक्लै मञ्च धान्नु आकाश-जमिनको फरक हो।

तर नरेश काङमाङ राईले त्यो आँट ११ पटक गरिसक्नुभएको छ :

ईलामको फिक्कल, ईलाम बजार, झापाको दमक, झापाको भिर्लभिल, धरान बजार, भरोल सुनसरी, धनकुटा, भोजपुर बजार, पाल्तेपानी भोजपुर, दिक्तेल र काठमाण्डौ।

पूर्वको काखदेखि राजधानीको मुटुसम्म — जहाँ उहाँ पुग्नुभयो, त्यहाँ दर्शकले कविता सुनेर मात्र होइन, कविता बाँचेर फर्किए। युद्धको कथा, सैनिकको आँसु, आमाको माया, माटोको सुगन्ध र प्रवासको पीडा — उहाँका कवितामा सबै अटाए।

अब त्यही आगो बेलायतमा सल्किँदैछ।

को हुन् नरेश काङमाङ राई ?

साहित्यमा काङमाङ नरेश राई भनेर चिनिनुहुने उहाँको वास्तविक नाम नरेश मणि राई हो।

जन्मभूमि : टेम्के मैयुङ गाउँपालिका, नागी ४, भोजपुर
आमा : कृष्ण कुमारी राई
बाबु : कृष्ण बहादुर राई
जीवनसंगिनी : सीमा राई
सन्तान : स्वाभिल राई र स्वानिम राई

भोजपुर नागीको हरियो डाँडामा हुर्किएका टेम्केको छाँयामा खेलिहिड़ने बालक पछि सन् २००० मा बेलायती सेनामा भर्ना भए। सन् २०१२ मा अवकाश लिँदासम्म उहाँले बन्दुक मात्र बोक्नुभएन, मनभित्र कविताका बीउ पनि बोकेर हिँड्नुभयो।

उहाँले लेखन २०४५ सालदेखि सुरु गर्नुभएको हो। तर सेनाको जीवनले उहाँको कलमलाई धारिलो बनायो। त्यसैले उहाँका कविता किताबमा लेखिएका होइनन्, जीवनमा भोगिएका हुन्।

उहाँको कविता पढ्दा लाग्छ — यो कविले युद्ध देखेको छ, साथी गुमाएको छ, घर सम्झेर विदेशमा रोएको छ, र फेरि पनि माटोलाई माया गर्न छोडेको छैन।

कवि मात्र होइनन्, इतिहाँसका साक्षी

कवि राईका अहिलेसम्म १० कृति प्रकाशित छन्। ती कृतिहरूले उहाँलाई तीनवटा पहिचान दिएका छन् — कवि, कथाकार र इतिहाँसकार।

कविता संग्रहहरू :
आँशुको दोभान (२०६१), अनुहारमा लुकाइएका चोटहरू (२०६२), पप्पी फूल (२०७४), तेप्सायु (२०७८)

कथा र उपन्यास :
युद्ध बोकेको सिताङ — युद्ध उपन्यास (२०६८), खुकुरीको धारमा लाहुरेको युद्ध कथा र व्यथाहरू (२०७१), एघार नोभेम्बर — कथा संग्रह (२०७६)

इतिहास र संस्कृति :
फियरलेस वरियर (सन् २०१५, बेलायतको ओलम्पियाबाट प्रकाशित), साखुङवारा किरात राई २२ भाषीहरूको जन्मदेखि मृत्यु संस्कार (२०७७), पानी पतिया गोर्खा सैनिकको इतिहाँस (२०८१)

विशेष गरी पानी पतिया गोर्खा सैनिकको इतिहाँसले गोर्खा सैनिकको गौरवशाली तर ओझेलमा परेको इतिहाँसलाई दस्तावेजमा कैद गरेको छ। यो कृति कविताभन्दा माथि उठेर एउटा जातिको आत्मकथा बनेको छ।

सम्मानले होइन, साधनाले ठूलो

उहाँको साधनालाई राज्यदेखि साहित्यिक संस्थासम्मले सम्मान गरेका छन् :

-कवि विमल गुरुङ कृति पुरस्कार (२०७८) — २ लाख १ हजार रुपैयाँ
-नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानद्वारा प्रज्ञा अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार (२०८२) — १ लाख रुपैयाँ
-मनमाया बान्तवा स्मृति प्रतिष्ठानद्वारा श्रष्टा सम्मान पुरस्कार (२०८१) — रु. १५,००२
-उर्वरा फाउण्डेशनद्वारा सम्मान (२०७८)
-त्रि-चन्द्र मल्टिपल क्याम्पसद्वारा मानार्थ सदस्यता (Honorary Membership) तथा सम्मान (सन् २०१६)
-अन्नपूर्ण बाररा मा.वि. सम्मान (२०८०)

तर उहाँको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार भनेको दर्शकको आँखामा देखिने आँसु र ताली हो।

संस्थाहरू जन्माउने मान्छे

धेरै लेखक आफ्ना लागि लेख्छन्। नरेश काङमाङ राई अर्काका लागि संस्था बनाउँछन्।

उहाँले जन्माउनुभएका संस्थाहरू :
-पहिचान पुरस्कार (संस्थापक, सन् २०१५) — अहिले पुरस्कार राशि ५ लाख २ हजार २ रुपैयाँ पुगेको छ।
-भोजपुर प्रतिभा प्रतिष्ठान (संस्थापक सचिव, सन् २००८)
-युद्ध साहित्य पुरस्कार (संस्थापक मध्यका एक, सन् २०२१) — राशि ५० हजार रुपैयाँ
-कृष्ण बहादुर काडमाड राई स्मृति प्रतिष्ठान (संस्थापक सचिव, स्था: २०८३) — राशि १,००,००२
-नव प्रतिभा युवा क्लब नागी ४ भोजपुर फुटबल ग्राउण्ड (निर्माण अभियन्ता, सन् २००९
-प्रतिभा प्रतिष्ठान बेलायत – संस्थापक सचिब

उहाँले सम्पादन गर्नुभएका महत्त्वपूर्ण कृतिहरू :
-सीमाहीन बिम्बहरू (२०६३), ग्रीनविचका प्रतिध्वनीहरू (२०६६), युद्धमा हराएको प्रेम पहिलो नेपाली युद्ध कविता संग्रह (२०६८), युद्ध साहित्य र सिद्धान्त (२०६९), गोर्खा वार पोयम (अथर हाउस, बेलायत, २०१४), गोर्खा सत्याग्रह (२०१४), गुरिल्ला गर्ल (२०१७) र गोर्खा गन (२०२०) — दुवै कनराड प्रेस बेलायतबाट अंग्रेजीमा प्रकाशित।

साथै ग्रीनवीच टाईम्स दैमासिक म्यागजिन, बेलायत (२०१२-२०१४) का कार्यकारी सम्पादकका रूपमा पनि उहाँले प्रवासी नेपाली साहित्यलाई नयाँ दिशा दिनुभयो।

नेपाली युद्ध साहित्यलाई एउटा स्वतन्त्र विधाका रूपमा स्थापित गर्न कलम चलाउने समुहमा उहाँको पनि ठूलो योगदान रहेको छ।

किन छुटाउनु हुँदैन यो कार्यक्रम ?

बेलायतमा बस्ने हामीहरूका लागि यो कार्यक्रमले तीनवटा कुरा दिन्छ :

– सम्झना : आफ्नो गाउँ, आफ्नो माटो, आफ्ना बाबु-आमाको सम्झना।
– गौरव : गोर्खा सैनिकले विश्वभर कमाएको इज्जतको गौरव।
– प्रेरणा : नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, आफ्नो पहिचान र आफ्नो साहित्यलाई माया गर्न सिकाउने प्रेरणा।

एघार ठाउँमा एक्लै कविता सुनाइसकेको मान्छेको कविता सुन्नु भनेको ११ वटा मञ्चको अनुभव एकै ठाउँमा सुन्नु हो।

त्यसैले आयोजक इकोच अफ पर्वतले सम्पूर्ण साहित्यप्रेमी, गोर्खा परिवार, पूर्व सैनिक, विद्यार्थी र नयाँ पुस्तालाई हार्दिक निमन्त्रणा गरेको छ।

आउनुहोस्,
एक साँझ कविताका लागि छुट्याऔं।
किनभने —
शब्दमा जीवन छ, कवितामा आत्मा छ।

कार्यक्रम विवरण
मिति : २२ नोभेम्बर २०२६, आइतबार
समय : दिउँसो १३:०० बजे
स्थान : Godinton Village Hall, Loudon Way, Ashford Kent, TN23 3JJ
आयोजक : इकोच अफ पर्वत
गीटारमा : वीर चन्द्र राई (वि.सि. राई)

-भूमिराज राई